Praktískar lögskýringar

Ég hef oft velt því fyrir mér í lögfræðinámi mínu hvort fróðleikurinn sem maður reynir að leggja á minnið og fræðin sem maður reynir að skilja séu praktísk og gagnist manni eitthvað í hinu hversdagslega lífi utan dómstólanna og réttarkerfisins. Yfirleitt komst ég að þeirri niðurstöðu að það væri tvennt til; annars vegar ákaflega ópraktísk lögfræði, eins og t.d. þegar við lásum Um lögin eftir Tómas frá Aquino enda vandséðar aðstæðurnar þar sem háfleygar kenningar Tómasar koma upp í hinu daglega lífi, þó slíkt sé að sjálfsögðu ekki útilokað.

Svo var hitt - hin gallharða praktík, sem kann að reyna á hér og þar. Heimildir lögreglu til að hafa afskipti af skemmtanahaldi og eignarréttur manna yfir bjórdósum voru augljós dæmi um fróðleik sem teldist falla þar undir. Draumur hvers laganema að geta vitnað í 72. grein stjórnarskrárinnar á miðju djamminu og bent á að eignarétturinn sé friðhelgur. Sem segir kannski eitthvað um laganema. En hvað um það,Jóhannes Stefán Ólafsson, laganemi, skrifar grein á vefútgáfu Morgunblaðsins sem alveg kolfellur í seinni flokkinn, þ.e. þann praktíska. Þar beitir hann lögskýringarfræðunum snilldarlega til þess að komast að hinni praktísku niðurstöðu að hegningarlögin banni ekki pókerspil upp á peninga í heimahúsum. Jóhannes skrifar m.a.: 

Afleiðingin er sú að ef menn taka ekki "rake" af pottinum þá er póker löglegur í heimahúsum, hvort sem þar spila vinir eða að þar hittist fjöldi manna sem þekkjast ekki neitt, og spila pókermót. Ég vil hins vegar að lokum benda á það að mót sem haldin eru á börum eða veitingahúsum, þar sem seldir eru drykkir, geta verið refsiverð fyrir húsráðanda þar sem hæglega er hægt að halda því fram að hann afli sér tekna "óbeint" með því að láta pókerinn fara fram í sínu húsnæði (veitingahúseigandinn selur yfirleitt meiri veitingar þegar menn eru að spila hjá honum).

Nú er mér ekki kunnugt um að lögreglan hafi mikil afskipti af pókerspili í heimahúsum en ég hef heyrt þeim mun fleiri velta því fyrir sér hvort þetta sé löglegt og hver réttarstaða þeirra væri ef til þess kæmi að yfirvöld myndu góma þá við að spila póker upp á peninga. Þeir hinir sömu ættu að geta andað rólegar núna; lögin eru með þeim. Og lögin eru ekki alltaf ópraktísk! 

Allir lúta samkeppnislögum, nema við auðvitað...

Það er auðvitað of snemmt að segja til um hvernig rannsókn Samkeppniseftirlitsins á starfsemi Mjólkursamsölunnar, Osta- og smjörsölunnar og Auðhumlu lýkur. En ummæli aðstoðarforstjóra MS vekja óneitanlega athygli. Hann heldur því fram í viðtali við Fréttablaðið í dag að málið allt sé undarlegt í ljósi þess að mjólkuriðnaðurinn sé undanþeginn samkeppnislögum. Í tilkynningu frá fyrirtækinu segir hins vegar að MS hafi kappkostað að lúta lögum um samkeppni! 

Í sömu frétt er rætt við Pál Gunnar Pálsson forstjóra Samkeppniseftirlitsins. Hann leiðréttir fullyrðingar aðstoðarforstjóra MS og segir að þó afurðastöðvar mjólkuriðnaðarins séu undanþegnar 10. grein samkeppnislaga um ólögmætt samráð og þó samruni slíkra stöðva geti orðið án afskipta samkeppnisyfirvalda, sé mjólkuriðnaðurinn ekki undanþeginn 11. grein samkeppnislaganna, sem fjalli um misnotkun á markaðsráðandi stöðu.

Ætli aðstoðarforstjóri Mjólkursamsölunnar geri sér ekki grein fyrir þessu? Það er í raun alveg ótrúlegt að maðurinn láti svona lagað út úr sér. 

Hvernig sem þessu máli lyktar hlýtur að koma til skoðunar réttmæti þess að undanþiggja fyrirtæki í mjólkuriðnaði frá tilteknum ákvæðum í samkeppnislögum. Rökin fyrir því eru illskiljanleg. 

Ólafur ritstjóri Blaðsins

Það eru ákveðin tíðindi að Ólafur Stephensen taki við sem ritstjóri Blaðsins. Bæði er það mikill fengur fyrir Blaðið að fá jafnöflugan mann í brúnna, en kemur svona gömlum Moggahundum eins og mér nokkuð á óvart að hann færi sig yfir á Blaðið.

Flestir hafa búist við því að Ólafur sé ótvíræður arftaki Styrmis í ritstjórastól Morgunblaðsins. Styrmir á trúlega ekki mjög langt eftir, hann verður sjötugur á næsta ári og gæti því í mesta lagi setið sem ritstjóri út næsta ár.

Vitað er að þeir Hádegismóabændur eru farnir að líta í kringum sig. Hugsanlega er þetta tímabundið verkefni hjá Ólafi að ritstýra Blaðinu, þ.e. rífa upp lesturinn og efnistök þar í eitt og hálft ár eða svo og koma svo reynslunni ríkari í ritstjórastólinn á Mogganum. En hér gæti líka hangið á spýtunni að einhver annar muni taka við ritstjórastólnum af Styrmi þegar þar að kemur. Karl Blöndal, sem hefur verið aðstoðarritstjóri ásamt Ólafi undanfarin ár, gæti verið sá maður en allt eins líklegt er að leitað verði út fyrir starfsmannahópinn að nýjum ritstjóra.

Sú mikla breyting hefur orðið á Árvakri, útgáfufélagi Morgunblaðsins, að þar hafa nýir eigendur komið inn í fyrirtækið og breytt því gamla fyrirkomulagi sem lengi var við lýði að eignarhlutar héldust innan sömu fjölskyldnanna fyrir tilstilli forkaupsréttar. Afleiðingin af þessu hefur verið sú að litlar breytingar hafa orðið á eigendahópnum og lengi vel voru litlar breytingar gerðar á blaðinu sjálfu. Þetta hefur allt færst til frjálslegri áttar á síðustu árum og það er alls ekki útilokað stjórnin vilji fá einhvern allt annan til þess að ritstýra Morgunblaðinu þegar þar að kemur. Ritstjórastóllinn er ekki lengur 13. ráðherrastóllinn eins og stundum var talað um hér einu sinni. Mestu skiptir að fá inn hæfan einstakling sem getur stýrt blaðinu inn í framtíðina.

Ég allavega hlakka til að sjá Blaðið undir stjórn Ólafs, sem er nú sestur í heitasta ritstjórastól landsins. Hann er fimmti ritstjórinn á tveimur árum!

Gagnrýna eigin vinnu!

Nýjum meirihluta í Stúdentaráði finnst vanta kafla um að ekki verði tekin upp skólagjöld við opinbera háskóla í stjórnarsáttmála nýju ríkisstjórnarinnar. Þetta er athyglisvert í ljósi þess að  stærstur hluti þeirra vann beinlínis að því á vettvangi Samfylkingarinnar í kosningabaráttunni að koma mönnum eins og Björgvini G. Sigurðssyni til valda, sem hefur verið talsmaður skólagjalda í framhaldsnámi.

Á þingi í nóvember sl. sagði Björgvin t.d.:

En það kemur að sjálfsögðu til greina að veita heimildir til skólagjaldstöku á einhverjar tilteknar námsgreinar eða framhaldsnám að því uppfylltu að það sé lánað fyrir náminu og jafnræðis til náms þannig að fullu framfylgt.

Bæði formaður SHÍ og lánasjóðsfulltrúi ráðsins hvöttu beinlínis til þess að Samfylkingin yrði kosin út af menntamálunum. Lánasjóðsfulltrúinn lét m.a. þau orð falla í kosningabæklingi Samfylkingarinnar þegar hún var spurð um ástæður þess að kjósa ætti Samfylkinguna, að annars yrði Stúdentaráð að bjóða fram. Einn stjórnarmanna Röskvu í Stúdentaráði var kosningastjóri ungra jafnaðarmanna í kosningunum og því má velta fyrir sér hvort meiri tími hafi farið í að berjast fyrir hagsmunum stúdenta í tengslum við kosningar eða hagsmunum Samfylkingarinnar. Nú er afrakstur þessarar vinnu meirihlutans að skila sér í því að skólagjaldasinnum í ríkisstjórninni hefur fjölgað. En það er svo sem auðvelt að vera vitur eftir á.

Almennt hefur hinn nýi meirihluti látið frábært tækifæri sér úr greipum renna í tengslum við þingkosningarnar með því að sitja nánast með hendur í skauti. Menntamál komust varla á dagskrá fyrir þessar kosningar og lágværar hótanir rétt áður en framboðsfrestur rann út um að stúdentar færu í framboð gerðu ekki mikið fyrir trúverðugleika ráðsins. En hann var svo sem ekki ýkja mikill heldur eftir að kjörnir fulltrúar stúdenta höfðu lýst yfir stuðningi við ákveðinn stjórnmálaflokk umfram aðra.

Stúdentaráð HÍ krefur nýja ríkisstjórn um skýr svör

Stjórn hinna mörgu nafna

Nýju ríkisstjórninni er almennt vel tekið. Hún hlýtur nú þegar að eiga Íslandsmet í nafngiftum; Baugsstjórnin, Þingvallastjórnin, Sáttastjórnin og Uppstigningarstjórnin eru nokkur dæmi. Kannski að Stjórn hinna mörgu nafna sé rétta heitið.

Ég hef á tilfinningunni að þessi stjórn, hvað sem hún heitir, fái nokkuð gott svigrúm til athafna, að minnsta kosti fyrst um sinn. Hún mun setja á dagskrá verkefni sem hafa beðið alltof lengi, eins og t.d. endurbætur í heilbrigðis- og landbúnaðarmálum. Hún hefur traustan þingmeirihluta og stjórnarandstaðan er sundruð, samanstendur af flokkum sem munu t.d. mjög ólíklega geta stillt sér upp saman sem valkostur við ríkisstjórnina, eins og Kaffibandalagið gerði í vetur, að vísu með litlum árangri. Munurinn er þó fyrst og fremst sá að stjórnarandstöðuflokkarnir eiga ekki raunhæfan möguleika á að ná meirihluta saman á þingi í næstu kosningum. Eini möguleiki þeirra til að komast til áhrifa er að taka saman við annan ríkisstjórnarflokkinn og það hlýtur að hafa áhrif á málflutning þeirra á kjörtímabilinu. Gagnrýnin verður ekki jafnbeitt og ella.

Þó stjórninni sé almennt vel tekið heyrðust vissulega úrtöluspár. Ein þeirra kom frá Morgunblaðinu og gekk út á að Ingibjörgu Sólrúnu væri ekki treystandi - hún myndi búa til ágreining á miðju kjörtímabilinu við Sjálfstæðisflokkinn og freista þess að mynda þriggja flokka vinstristjórn með Framsókn og VG, þar sem hún yrði forsætisráðherra.

Það er að vísu spurning hve alvarlega eigi að taka skrif Morgunblaðsins í kringum kosningar. Blaðið tekur hálfgerðum hamskiptum. Í stað þess að leggja sig í líma við að vera hlutlaust, eins og stærstan hluta kjörtímabilsins, gerast leiðarahöfundar skyndilega málsvarar tiltekinna sjónarmiða í tilteknum flokki.

En hvað um það - ég held að það sé ekki tilefni til að hafa miklar áhyggjur af svona áformum. Sá flokkur sem myndi allt í einu "búa til" ágreining til þess eins að fá forsætisráðuneytið, fengi ekki háa einkunn hjá þjóðinni. Maður sér heldur ekki alveg hvernig það fer saman við boðaða endurhæfingu Framsóknarflokksins að hoppa upp í þriggja flokka vinstristjórn á miðju kjörtímabili - stjórn sem þeir voru ekki tilbúnir að fara í eftir kosningar og það með Vinstri grænum, sem þeir hafa lengi átt í hatrömmum deilum við.

Nýja ríkisstjórnin boðar ákveðnar breytingar. Sú stærsta felst eflaust í breytingunni á stjórnmálunum. Það hefur komist á friður í samfélaginu. Átakakúltúrinn og fylkingarnar sem stýrðu umræðunni áður eru núna vatn undir brúnni. Sumir sakna hins vegar svona átaka og eiga erfitt með að sætta sig við að þau séu liðin hjá. En ég held að langflestir kunni að meta þessa breytingu og að ráðamenn taki höndum saman og einbeiti sér að einhverju öðru en deilum og átökum.

400 milljarðar?

Því hefur verið haldið fram að ríkisstjórnin hafi skrifað undir kosningavíxla fyrir um 400 milljarða króna í aðdraganda kosninganna. Það fylgir þó sjaldnast sögunni að um 95% af þessari upphæð kemur til vegna 12 ára samgönguáætlunar sem lögð var fram á þingi í vor. Í áætluninni er farið yfir þær framkvæmdir sem eru framundan, eins og eðlilegt er, og sett fram kostnaðaráætlun sem nemur 380 milljörðum. Það er auðvitað út í hött að tala um þetta sem kosningavíxil, þar sem slíkar áætlanir eru kynntar með vissu millibili.

Með sömu rökum mætti halda því fram að fjárlögin á þessu ári hefðu verið kosningavíxill ríkisstjórnarinnar. Þau eru reyndar upp á um 350 milljarða, þannig að það var ef til vill hagstæðara dæmi fyrir stjórnarandstöðuna að velja samgönguáætlunina.

Líf án biðar

Samfylkingin birtir nú í sjónvarpi auglýsingar þar sem Guðmundur Steingrímsson ræðir um biðlista í heilbrigðiskerfinu. Þar tekur hann dæmi af þeim sem lendir í því að húsið hans brennur og það fæst bætt frá tryggingarfélaginu, því hann hefur borgað iðgjald. Guðmundur spyr hvers vegna það sama gildi ekki um heilbrigðisþjónustu? Fólk greiði skatta og eigi ekki að þurfa að fara á biðlista eftir þjónustu. 

Þetta er athyglisverð röksemdarfærsla. Hana mætti t.d. skilja sem svo að jafnaðarmaðurinn Guðmundur sé að hæla einkareknu tryggingarkerfi umfram opinberar tryggingar. Hjá tryggingarfélögum borgar fólk sjálft fyrir tryggingar á meðan almenn heilsugæsla og sjúkrahús eru greidd úr sameiginlegum sjóðum. Opinberum kerfum fylgja alltaf reglur sem þarf að fara eftir og opinbert fé sem þarf að útdeila svo eitthvað sé nefnt. Þetta er ekki til staðar í einkageiranum og þess vegna er ekki talað um biðlista þar. Ef þörfin fyrir þjónustu er meiri en fyrirtækið (eða tryggingarfélagið) getur annað, eru einfaldlega fleiri ráðnir, húsnæðið stækkað og starfsemin útvíkkuð. Það er erfiðara á ríkisreknu sjúkrahúsi sem fær framlög á fjárlögum og getur ekki alltaf ráðið aukalega eða stækkað við sig án þess að fara fram úr heimildum.

Samfylkingin lofar fyrir þessar kosningar að útrýma biðlistum. Það er auðvitað fáranlega óraunhæft loforð, eins og forkólfum R-listans sáluga sem mynda hryggjarsúluna í Samfylkingunni í dag, ætti að vera ljóst enda jukust biðlistar eftir ýmissi þjónustu í tíð þeirra í borginni.

Að lofa útrýmingu biðlista er svipað og að lofa því að útrýma allri mengun eða tryggja að enginn fái magaverk á næsta kjörtímabili. Þótt biðlistar séu fyrirbæri sem enginn er hrifinn af í sjálfu sér, má ekki gleyma því að þeir eru upp að vissu marki eðlilegir. Í stað þess að ætla að eyða öllum biðlistum, sem myndi væntanlega þýða að við þyrftum nokkra spítala í viðbót og héldum úti hundruðum heilbrigðisstarfsmanna á dag, sem gerðu væntanlega ekkert annað en að bíða eftir sjúklingunum, því enginn mætti lenda á biðlista – væri auðvitað miklu nær að tækla þá biðlista þar sem þörfin er brýnust. Í leiðinni myndi umræðan færast á örlítið jarðbundnara plan.

 

Best að vera móðir

Þó ég fái nú trúlega ekki sjálfur að prófa það, amk. ekki miðað við stöðu læknisvísindanna í dag, er u trúlega allir sammála um að það sé gott að best þyki að vera móðir á Íslandi og í Svíþjóð, samkvæmt skýrslu Save the Children sem mbl.is greinir frá.

Þetta kemur nokkuð á óvart, sérstaklega miðað við hverju er haldið fram í kosningabaráttunni um að Ísland sé ekki barnvænt samfélag og að flest öll börn þjáist af tannpínu. Þetta stenst illa skoðun og samanburð. Sérstaklega þegar horft er til þess að fæðingartíðnin hér á landi er með því hæsta sem gerist í Evrópu. Bendi á góðan pistil um þetta á Deiglunni í dag.

Heilbrigðisvottorð fyrir samfélagið

Þorsteinn Pálsson, ritstjóri Fréttablaðsins, skrifar góðan leiðara í Fréttablaðið í dag um kosningabaráttuna og þróun hennar. Hann segir meðal annars:

Ýmsum finnst kosningabaráttan í bragðdaufara lagi. Er það gott eða vont? Segja má að það beri helst vott um að fá alvarleg vandamál steðji að og ágreiningur um grundvallar­mál sé ekki djúpstæður. Átakalítilli kosningabaráttu má að því leyti líkja við eins konar heilbrigðisvottorð fyrir samfélagið.

Þetta merkir ekki að stjórnmálaágreiningur hafi verið leystur upp. Margt bendir hins vegar til að málefni kosningabaráttunnar séu um það bil fullrædd. Lengd kosningabaráttunnar tekur enn mið af fyrritíðar samgönguháttum fremur en hraða nútíma fjölmiðlunar. Sumir kjósendur eru þar af leiðandi umræðusaddir nokkru áður en til kjördags kemur.

Það tala margir um að kosningabaráttan sé leiðinleg og ekki nógu spennandi. Það er að mörgu leyti til vegna þess að hér er að skapast þokkaleg sátt um flest mál. Auðvitað eru flokkarnir ólíkir innbyrðis en flestir geta þeir hugsað sér að vinna saman eftir kosningar og í fáum málum er ágreiningurinn óleysanlegur. Okkur hefur gengið vel undanfarin ár og það vill enginn rugga bátnum. Þess vegna ganga aðalmálin í baráttunni ekki út á neinar grundvallarbreytingar, heldur afmörkuð mál sem er tiltölulega einfalt að leysa. 

Stóryrði þingflokksformannanna um bankana

Skemmtileg uppákoma í sjónvarpssal í gær þegar Steingrímur J. fékk spurningu úr sal um ummæli Ögmundar um bankana og brást hinn versti við.

Að vísu fór spyrjandi ekki alveg rétt með þegar hann eignaði Ögmundi Jónassyni ummæli á þann veg að guð ætti að forða bönkunum ef hann yrði næsti fjármálaráðherra. Hið rétta er að Össur Skarphéðinsson lét þessi ummæli falla á heimasíðu sinni. Það sem hefur eflaust ruglað þann sem setti fram spurninguna er að Ögmundur skrifaði á heimasíðu sína ekki ósvipuð ummæli 1. nóvember sl. Þar skrifar hann:

Með einkavæðingunni, gróðahyggjunni og braskvæðingunni hefur íslenskt samfélag breyst – eða öllu heldur, því hefur verið breytt. Eignir samfélagsins hafa verið settar í hendur nokkurra einstaklinga, sem makað hafa krókinn. Misskipting og ranglæti þrífst og breiðir úr sér sem aldrei fyrr. Spurningin er þá eftirfarandi: Er jafnaðarsamfélaginu fórnandi fyrir 12 milljarða og nokkra stráka og stelpur í silkigöllum; þotuliðið? Eða eigum við að snúa spurningunni við: Er þotuliðinu fórnandi fyrir meiri jöfnuð og félagslegt réttlæti? Mitt svar er játandi, einnig svar Ólínu.

Þetta eru sem sagt kveðjurnar sem þingflokksformenn Samfylkingarinnar og VG senda til bankana. Ég hef aldrei skilið þessa hugsun, komandi frá flokkum sem kenna sig við félagshyggju og segjast vilja gera vel við þá sem á þurfa að halda í samfélaginu. Eftir að bankarnir voru einkavæddir færa þeir ríkinu margfalt meiri tekjur en áður. Í fyrra námu skatttekjur ríkisins af bönkunum rúmum 11 milljörðum króna. Árið 1993 námu þær 200 milljónum króna á ári. Hvort ætli tryggi nú frekar velferð í landinu, 11 milljarðar eða 200 milljónir? Hvort fyrirkomulagið er líklegra til þess að tryggja að bætt verði úr þeim vandamálum sem upp kunna að koma? Svona tal og fullyrðingar eru auðvitað út í bláinn.